İstanbul’da deprem riski: yapı stokunun yüzde kaçı güvenli?

Kentteki binaların deprem karşısında ne ölçüde dayanıklı olduğu, tek bir sayıyla açıklanamaz. Güvenli sözcüğü, binanın mevcut hâliyle belirli bir tasarım depremi düzeyinde yeterli performans gösterip göstermediğini; zemin, yangın ve kullanım koşullarının gözetilip gözetilmediğini kapsar. Bu ölçütler binadan binaya değişir.

Kamuya açık sismik tehlike ve mikrozon çalışmaları, bazı alanlarda daha güçlü sarsıntı veya zemin amplifikasyonu beklenebileceğini gösterir. Aynı bölgede iki bina farklı yıllarda yürürlüğe giren yönetmeliklere göre yapılmış olabilir. Zemin etüdü, kat düzeni, taşıyıcı sistem ve denetim kayıtları incelenmeden ortak bir oran üretmek güvenilir değildir.

1999 Marmara depremi sonrasında yönetmelikler ve denetim düzeni değişti. O dönemin hasar kayıtları bugünkü oranı göstermez; çünkü bazı binalar güçlendirildi, yıkıldı veya kullanımı değişti. Bu nedenle eski envanter ile güncel yapı stoku aynı kabul edilemez.

Güvenlik, “kaç bina var” yerine “hangi bina hangi düzeyde dirençli” sorusuna dayanmalıdır. Belediye, ruhsat ve denetim kayıtları; uzman incelemeleri; güçlendirme uygulamaları ve zemin koşulları birlikte değerlendirilmelidir. Şeffaf veri, panikten daha güçlü bir kamuoyu farkındalığı oluşturur ve karar süreçlerini hızlandırır.

Riskin doğru ölçülmesi

Deprem tehlikesi ile yapısal hasar riski aynı şey değildir. Sismik tehlike, hangi büyüklükte hareketin nerede oluşabileceğini; yapısal kırılganlık ise binanın bu harekete ne kadar dayanabileceğini tanımlar. Yoğun nüfus ve geçim alanlarının varlığı, orta düzeyli bir binanın şehir ölçeğinde ağır sonuçlar doğurmasına yol açabilir.

Bir harita, üzerindeki her yapının güvenli olduğunu kanıtlamaz. Mikrozon ve hasar senaryoları genel risk alanlarını gösterir; kesin karar için yapıya özel değerlendirme gerekir. Aynı sokakta birbirine bitişik binalar bile farklı taşıyıcı düzen, zemin ve geçmiş onarımlar nedeniyle farklı tepki verebilir.

Bina güvenliği oranını belirlemek için önce ortak bir tanım, sonra kapsamlı bir veri tabanı ve ardından denetimli muayene gerekir. Yalnızca ruhsat tarihi, katlı bina sayısı veya uzaktan görülen hasarsızlık yeterli ölçütler değildir. Bu nedenle şehir genelinde kesin bir yüzde iddia etmek, alan çalışması olmayan bir sonuç olur.

Yapı dayanıklılığını şekillendiren etkenler

Taşıyıcı düzen, binanın deprem enerjisini karşılayacağı iskeleti belirler. Kirişsiz veya yetersiz perde duvarlı sistemler, kolonların bazılarının diğerlerinden daha erken zayıfladığı düzensiz planlar, yumuşak kat ve kısa kolon düzeni kırılganlık yaratabilir. Bağlantı detayları ve elemanlar arası süreklilik, görünür ölçüler kadar önemlidir.

Beton karışımı, beton basınç dayanımı, donatı yerleşimi ve korozyon durumu doğrudan dayanıklılığı etkiler. İnşaat hataları, su yalıtımı nedeniyle oluşan donma-çözünme hasarı ve zamanla değişen taşıma yükleri sonraki güçlendirmeyi zorlaştırabilir. Kaliteli malzeme kullanılmış olması da yetersiz denetimi telafi etmez; iskân belgesi ise tek başına yapısal performans testi değildir.

Bina güvenliğiyle ilgili saha çalışmaları, uzaktan algılama ve yenilikçi güçlendirme yöntemlerine dair güncel haberler TATÖB haber merkezinde takip edilebilir. Bu tür içerikler teknik gelişmeleri gösterebilir; sayısal iddialar ise bağımsız inceleme ve yerel yetkili kayıtlarıyla doğrulanmalıdır.

Binanın durumunu gösteren işaretler ve ilk adımlar

Aşağıdaki gözlemler tek başına kesin hasar tespiti değildir; ancak profesyonel incelemenin önceliğini artırır:

• Zemin katın açık, yüksek veya üst katlardan belirgin biçimde farklı olması
• Beton yüzeyinde kırılma, karotlaşma veya tabakalanma bulunması
• Donatıda korozyon izi, kolon ya da kirişlerde belirgin sapma görülmesi
• Balkon, çıkma ve tadilatlarla taşıyıcı düzenin değiştirilmiş olması

İşaret bulunmaması da güvenlilik kanıtı değildir. Sıvan altında kalan taşıyıcı elemanlar, görünmeyen korozyon ve zemin etkisi ancak ölçümlerle ortaya çıkabilir. Bu nedenle önceliklendirmeyi aşağıdaki sırayla yürütmek daha sağlıklıdır:

• İncelenen binanın güncel yapı, ruhsat ve değişiklik kayıtlarını belediyeden talep etmek
• Yetkili mühendislerle ayrıntılı yapı ve zemin incelemesi yaptırmak
• Zemin etüdü, malzeme testleri ve yapısal modeli birlikte değerlendirmek
• Güçlendirme, tahliye ve kullanım planını ilgili uzmanlarla netleştirmek

İlk değerlendirmede ciddi şüphe varsa binayı kullanmaya devam etmek veya görsel muayeneyle karar vermek yerine ilgili belediyeye ve yetkili uzmanlara başvurulmalıdır. Güçlendirme gerekip gerekmediği ancak bütün veriler incelendikten sonra belirlenebilir. Erken uyarı, pahalı müdahalelerin gereksiz yere geciktirilmesini önler.

Zemin, mimari ve kullanım koşulları

İstanbul coğrafyası aynı deprem için farklı zemin tepkileri üretir. Avcılar, Küçükçekmece ve Zeytinburnu’nun bazı düşük ve killi alanlarında sıvılaşma, yanal yayılma veya amplifikasyon riski araştırılır. Güçlü sarsıntının her yerde aynı şiddette hissedilmesi beklenmez; zemin sınıfı ve yapı koşulları sonucu değiştirir.

Nüfus yoğunluğu, okul, hastane, toplanma alanı ve ulaşım ağının varlığı hasarın toplum üzerindeki etkisini artırır. Haliç ve Boğaz çevresindeki kıyı alanlarında deprem sonrası tahliye ve tsunami senaryoları da planlanmalıdır. Bu ek tehlike, binaların yıkılma olasılığından bağımsız olarak can kaybını artırabilir.

Yüksek katlı betonarme yapılar otomatik olarak güvenli veya riskli sayılmaz. Burada beton kalitesi, kolon-kiriş düzeni, çekirdek ve perde duvar sürekliliği, yangın kaçış sistemi ve bakım belirleyicidir. Eski yığma binalarda ise duvar bütünlüğü ve zemin kat sürekliliği kritik hâle gelir. Depo yükü, çatı tankı veya plansız büyüme de tasarım varsayımından sapma yaratabilir.

Güçlendirme kararı nasıl verilir?

Ayrıntılı değerlendirme genellikle görsel muayene, ölçüm, malzeme testleri, zemin etüdü ve yapısal modellemeyi kapsar. Mühendis; binanın yaşı, taşıyıcı sistemi ve önceki onarımlarına ilişkin belgeleri de inceler. Model, binanın yalnızca geometrisini değil; kullanım yüklerini, düzensizlikleri ve belgelerdeki belirsizlikleri temsil etmelidir.

Gerekirse kolon veya kiriş güçlendirmesi, yeni perde duvar, süreklilik sağlayan bağlantılar ve zemin uygulamaları seçenekler arasında değerlendirilir. Yöntem, hasar düzeyine ve hedef performansa göre belirlenir. Her binaya aynı işlem uygulanmaz; dayanımın artırılması tek başına yapısal güvenliği kanıtlamaz.

Bazı yapılarda güçlendirme fiziksel veya ekonomik olarak uygun değilse kullanım kısıtı, tahliye, yeniden inşama veya kontrollü yıkım gündeme gelebilir. Bu kararlar mal sahibi, kat malikleri ve ilgili kurumlarla birlikte alınmalı; teknik gerekçe ile maliyet açık biçimde kayıt altına alınmalıdır. Düşük maliyetli fakat yapısal davranışı kanıtlanmamış bir uygulama güvenlik ihtiyacını ortadan kaldırmaz.

Güvenlik kültürünü mahalleye taşımak

Depreme hazır olmak yalnızca teknik raporla sağlanmaz. Aile toplanma yeri, merdiven ve asansör kullanımı, komşu yardımlaşması, engelli erişimi ve tahliye rotası planlanmalıdır. Okullar, işyerleri ve mahalle grupları bu planları düzenli tatbikatlarla sınamalı; deprem sonrası ilk 72 saatin görevlerini netleştirmelidir.

Ruhsat, denetim ve hasar kayıtlarının değerlendirilmesi, etkin bir bilgi paylaşımı ile hızlanabilir. Belediyeler, meslek odaları ve medya; sahibi ve kiracı olanların kendi binalarının durumunu erken öğrenmesini sağlamalıdır. Yaşam alanı, eğitim ve yeniden yerleşme gelişmeleri de aynı güvenilir kanallardan izlenmelidir.

Bugün her bina sahibi ve kiracı güncel yapı kayıtlarını talep etsin, mahalle toplanmasına katılsın ve gerektiğinde yetkili uzman desteğiyle karar versin. Çocukların toplanma noktasını, komşularla tahliye planını ve yapısal güçlendirme sürecini ortak bir gündem hâline getirin. Güvenli İstanbul, belirsiz bir gelecek değil; denetlenebilir bilgi ve birlikte verilen kararlarla güçlenir.